منیزیم اتم مرکزی کلروفیل است و در گیاه کاملا متحرک؛ گیاه آن را از برگ های پیر بیرون می کشد و به میوه و جوانه در حال رشد می فرستد. به همین دلیل نشانه کمبود همیشه از برگ های پیر و از قاعده شاخه های پرمحصول شروع می شود و سرشاخه تا مدت ها سالم به نظر می رسد. الگوی مشترک همه جا یکی است: زردی بین رگبرگی، در حالی که خود رگبرگ ها سبز می مانند.
- زردی بین رگبرگ ها روی برگ پیر: پهنک برگ زرد و کم رنگ می شود، ولی خود رگبرگ ها و نوار باریک کنارشان سبز می ماند. الگویی که می بینید شبیه تور یا استخوان ماهی است.
- پیشروی از پایین به بالا: اول برگ های قاعده شاخه، بعد برگ های میانی. برگ های انتهایی تا مراحل شدید سبز می مانند.
- لکه نکروز و سوختگی حاشیه: کمی بعد، بین رگبرگ ها لکه های قهوه ای و خشک می نشیند و لبه برگ می سوزد.
- پیچیدگی و ریزش زودرس: لبه برگ به سمت بالا جمع می شود، برگ شکننده می شود و پیش از موعد می ریزد. در باغ، تنک شدن پوشش برگی وسط تابستان نشانه شاخصی است.
- روی میوه: ریزدانگی، رنگ گیری ناقص، افت طعم و ریزش بیشتر میوه در انتهای فصل.
الگوی کمبود در هر محصول شکل خودش را دارد و آنها را با هم اشتباه نگیرید:
در مرکبات، زردی از نوک و حاشیه برگ شروع می شود و به سمت پایین پیش می رود، اما یک گوه سبز مثلثی در قاعده پهنک باقی می ماند که قاعده اش پهن و راسش رو به نوک برگ است؛ به این شکل «V وارونه» می گویند و شاخص ترین نشانه کمبود منیزیم در مرکبات است. روی شاخه های پرمیوه شدیدتر دیده می شود، چون بذر و میوه منیزیم را از برگ همان شاخه می کشند.
در سیب و گلابی «V وارونه» دیده نمی شود. الگوی مشخص، زردی لکه ای و بین رگبرگی روی برگ های قاعده شاخه سال جاری است که سبزی فقط در نواری باریک کنار رگبرگ میانی و رگبرگ های فرعی باقی می ماند. بعد لکه های زرد قهوه ای و نکروزه می شوند و برگ های قاعده شاخه زودتر از موعد می ریزند، در حالی که برگ های نوک شاخه هنوز سبزند — همین ریزش از پایین به بالا بهترین نشانه تشخیصی در سیب است.
در انگور هم شکل V وارونه دیده نمی شود. زردی از حاشیه برگ های قاعده شاخه بارده شروع می شود و بین رگبرگ ها به سمت داخل پیش می رود و نوار سبزی در امتداد رگبرگ های اصلی باقی می گذارد. در ارقام سفید این نواحی زرد و در ارقام قرمز، قرمز یا بنفش می شوند. در تاکستان های کم منیزیم، خشکیدن چوب خوشه هم بیشتر گزارش شده است.
در گلخانه (گوجه فرنگی، خیار و فلفل) در اوج باردهی، برگ های زیر خوشه های پایینی زرد می شوند؛ باز هم به همان دلیل، چون میوه منیزیم را از برگ برمی دارد. در محصولات زراعی (سیب زمینی، چغندرقند، ذرت و برنج) زردی بین رگبرگ ها روی برگ های پایینی می نشیند، همراه با کوتاه ماندن بوته و ناهمواری رشد در سطح مزرعه.
این زردی ها از دور شبیه هم دیده می شوند؛ اشتباه نگیرید:
- کمبود منیزیم: فقط روی برگ پیر و پایینی؛ زردی بین رگبرگ ها و رگبرگ هایی که سبز مانده اند.
- کمبود آهن: از جوان ترین برگ نوک شاخه شروع می شود. زمینه برگ زرد تا تقریبا سفید می شود و شبکه رگبرگ های ریز و درشت، با مرزی تیز و واضح، سبز می ماند. در حالت شدید کل برگ جوان سفید و سرشاخه خشک می شود.
- کمبود منگنز: روی برگ جوان و میانی. زردی ملایم تر است و مرز آن با رگبرگ محو و مه آلود دیده می شود، نه تیز مثل آهن. معمولا لکه های ریز نکروزه هم در پهنک پیدا می شود. آهن و منگنز را یکی نگیرید؛ الگویشان یکی نیست.
- کمبود پتاسیم: این یکی هم مثل منیزیم روی برگ پیر می نشیند و بیشترین خطای تشخیص همین جا رخ می دهد. تفاوتش این است که سوختگی از نوک و حاشیه برگ به سمت داخل پیش می رود و آن الگوی تورمانند بین رگبرگ ها را نمی سازد.
- کمبود ازت: کل برگ پیر یکدست زرد می شود و رگبرگ ها هم سبز نمی مانند.
تشخیص قطعی کار آزمون خاک و آنالیز برگ است، نه کار چشم. برای شناخت بیشتر پشت این نشانه ها، مقاله کاربرد سولفات منیزیم در کشاورزی را ببینید.
کجا شدیدتر است: خاک سبک و شنی، خاک اسیدی، منطقه پرباران و اراضی شسته شده، باغی که زیر آبیاری قطره ای حجم خاک خیس محدودی دارد، و مزرعه ای که چند سال پیاپی کود پتاسیمی یا کود دامی پرپتاسیم گرفته است. مصرف زیاد پتاسیم، کلسیم و آمونیوم جذب منیزیم را در ریشه مهار می کند. یعنی گاهی منیزیم در خاک هست، ولی دست گیاه به آن نمی رسد.
گاهی هم مسئله اصلا کود نیست: غرقابی و کم هوایی خاک، فشردگی، آسیب مکانیکی ریشه، پوسیدگی طوقه و نماتد همین تصویر زردی را می سازند؛ ریشه بیمار همان منیزیم موجود را هم برنمی دارد. پیش از رفتن سراغ خرید کود، وضعیت ریشه و زهکشی را ببینید.
